Liminaliteit in tijden van voortdurende verandering
Waarom zoveel mensen zich vandaag in een niemandsland bevinden
Er zijn momenten waarop het leven niet meer aansluit.
Je staat op, doet wat nodig is, functioneert. En toch voelt alles anders.
Wat vroeger houvast gaf, werkt niet meer.
Wat komt, is nog vaag.
Veel mensen herkennen dit gevoel vandaag, ook zonder expliciet verlies.
Het zit in gesprekken op de werkvloer, in stille vermoeidheid, in het idee nergens echt te landen.
Dat tussenin heeft een naam: Liminaliteit.
Een drempelfase. Een niemandsland tussen wat was en wat komt.
Liminaliteit is niet langer uitzonderlijk. Ze is collectief geworden.
Verandering is geen tijdelijke fase meer, maar een constante.
De arbeidsmarkt verschuift sneller dan ooit. Rollen verdwijnen of veranderen van inhoud terwijl de functietitel blijft bestaan. Wat jarenlang expertise was, voelt plots onzeker. Technologie versnelt dit proces. Nieuwe tools, AI, hybride werken, permanente bereikbaarheid.
Er is weinig tijd om afscheid te nemen van wat was.
En nog minder ruimte om te wennen aan wat komt.
In die snelheid raken veel mensen zichzelf kwijt. Niet omdat ze niet mee willen, maar omdat de overgang nooit echt plaats krijgt.
Liminaliteit is daarmee niet alleen een persoonlijk proces, maar ook een maatschappelijke toestand.
In liminale fases vallen zekerheden weg.
Identiteit wankelt.
Tijd voelt vreemd.
Het lichaam reageert met vermoeidheid, prikkelbaarheid, onrust.
Aan de buitenkant lijkt alles door te lopen. Vanbinnen is het zoeken.
Dit zien we bij rouw, maar ook bij reorganisaties, herstructureringen, langdurige ziekte, terugkeer na afwezigheid of snelle technologische veranderingen.
Mensen bevinden zich niet meer waar ze waren.
Maar ook nog niet waar ze naartoe bewegen.
Dat niemandsland voelt leeg en ongemakkelijk, maar het is geen vergissing.
De wetenschappelijke bedding van liminaliteit
Het begrip liminaliteit komt uit de antropologie en werd beschreven door Arnold van Gennep en later verdiept door Victor Turner. Zij zagen liminaliteit als een noodzakelijke overgangsfase in elke verandering.
Een fase waarin oude structuren worden losgelaten, zonder dat nieuwe al vastliggen. Rollen vervagen. Identiteit wordt vloeibaar. Zekerheden verdwijnen.
Dat is ontregelend, maar essentieel.
Ook in rouwonderzoek en veranderkunde zien we dit terug. Mensen bewegen niet lineair van verlies naar herstel, maar pendelen tussen vasthouden en opnieuw oriënteren. Het tussenin is geen storing in dat proces, maar een wezenlijk onderdeel ervan.
Liminaliteit is geen falen van veerkracht.
Ze is een voorwaarde voor echte verandering.
Bij Hartvol gebruiken we vaak het beeld van varen tussen eilanden.
Het verlieseiland en het hersteleiland, zoals beschreven in het duaal procesmodel.
Maar tussen die twee ligt nog een derde plek: Het liminale eiland.
Geen plek waar je blijft, maar waar je soms onvermijdelijk aanmeert.
Waar oude zekerheden zijn weggevallen en nieuwe nog geen vorm hebben.
Waar het stil kan zijn, verwarrend, soms eenzaam.
Veel mensen denken dat ze vastzitten, terwijl ze eigenlijk precies hier zijn aangekomen.
Op dat eiland tussen toen en straks.
In Onze blog over rouwen als varen tussen twee eilanden lees je hoe dit past binnen het duaal procesmodel en waarom heen en weer bewegen geen terugval is, maar deel van het proces.
* Lees hier verder: Rouwen is varen tussen twee eilanden
Waar het vandaag vaak wringt
Veel systemen zijn ingericht om liminaliteit te verkorten of te vermijden.
Snelle re-integratie.
Nieuwe doelen zonder afscheid.
Coaching gericht op performantie terwijl iemand nog onderweg is.
Wat geen ruimte krijgt, verdwijnt niet.
Het nestelt zich onder de oppervlakte.
In teams uit zich dat in uitval, spanning, cynisme of stille terugtrekking. Niet omdat mensen niet willen bijdragen, maar omdat ze nog niet geland zijn.
Wat helpt in een wereld die voortdurend schuift
Misschien is de vraag vandaag niet hoe mensen sneller kunnen aanpassen, maar hoe er ruimte kan zijn voor overgang.
Voor het benoemen van wat wegvalt.
Voor het erkennen dat niet alles meteen duidelijk hoeft te zijn.
Voor het toelaten van traagheid in een snelle context.
Liminaliteit vraagt geen oplossingen, maar aanwezigheid.
Iemand die zegt: dit is verwarrend, en dat mag.
Dit is een fase, geen eindpunt.
Wat dit vraagt van HR en leidinggevenden
Wie vandaag verantwoordelijkheid draagt voor mensen, staat midden in deze liminale realiteit.
Teams functioneren vaak op papier. Targets worden gehaald. Vergaderingen lopen door.
En toch voelt het alsof er iets ontbreekt.
HR en leidinggevenden merken het aan kleine signalen:
minder initiatief
meer terughoudendheid
sneller conflict
of net stilte waar vroeger dialoog was
Dat is zelden onwil.
Het is vaak overgang.
Mensen hebben hun oude zekerheden losgelaten, maar weten nog niet hoe ze zich opnieuw moeten positioneren. Hun rol, hun meerwaarde, hun plek staat even op losse schroeven.
Wat in zulke fases niet helpt, is extra druk of nog meer verandering bovenop verandering.
Wat wel helpt, is ruimte creëren voor wat tussenin zit.
Niet door alles te problematiseren, maar door het bespreekbaar te maken.
Overgang vraagt taal, geen oplossingen
Liminaliteit op de werkvloer wordt zelden herkend.
Ze krijgt labels als weerstand, gebrek aan wendbaarheid of verminderde motivatie.
Maar vaak is het simpelweg: mensen zijn onderweg.
Wat HR en leidinggevenden kunnen doen, is helpen om dat onderweg zijn zichtbaar te maken.
Zonder oordeel. Zonder meteen te moeten fixen.
Dat begint bij vragen als:
Wat zijn we aan het loslaten
Wat voelt nog onwennig
Wat is nog niet helder
Wanneer dit niet wordt uitgesproken, blijft het in hoofden zitten.
Wanneer het wel ruimte krijgt, ontstaat er beweging.
De rol van de Hartvol BOX workshop
De Hartvol BOX workshop sluit precies hierop aan.
Niet als training met antwoorden, maar als ervaringsgericht kader om te werken met het tussenin. De BOX maakt zichtbaar hoe mensen denken, reageren en zichzelf beschermen wanneer ze onder druk staan of in verandering zitten.
In organisaties wordt de BOX ingezet om:
– overgang en verlies bespreekbaar te maken zonder te medicaliseren
– vastgelopen patronen te herkennen, individueel en in teams
– taal te geven aan wat vaak vaag of onuitgesproken blijft
– psychologische veiligheid te versterken in tijden van verandering
Door letterlijk te werken met een doos, wordt iets abstracts tastbaar. Mensen ervaren wat het betekent om vast te zitten in oud denken, en hoe kleine openingen al verschil maken.
Niet door mensen uit hun box te duwen, maar door samen te onderzoeken wat hun (organisatie) box nodig heeft.
Van liminaliteit naar draagvlak
Wat mensen en organisaties vandaag nodig hebben, zijn geen snelle interventies, maar momenten van vertraging die op lange termijn net versnelling mogelijk maken.
Wanneer overgang erkend wordt,
wanneer mensen hun plek opnieuw mogen verkennen,
wanneer niet alles meteen af moet zijn
dan ontstaat er opnieuw betrokkenheid.
De BOX workshop biedt HR en leidinggevenden een concreet instrument om met die realiteit te werken.
Niet boven mensen, maar samen met hen. Niet oplossingsgericht, maar betekenisvol.
Liminaliteit is een noodzakelijke ruimte waarin iets ouds mag sterven en iets nieuws — heel langzaam — mag kiemen.
Verder verkennen?
Liminaliteit vraagt geen snelle antwoorden, maar ruimte om te onderzoeken wat in beweging is.
Hartvol begeleidt mensen en organisaties in dat tussenin, onder andere via de ervaringsgerichte BOX workshop.
Benieuwd wat dit kan betekenen voor jou of je organisatie?
Neem gerust contact op via hartvol.eu.
Waar ruimte ontstaat, kan iets weer bewegen.